Przemieszczenie ludności w kierunku zachodniej części basenu morza śródziemnego było zapewne spowodowane między innymi progresją fauny w tym dużych ssaków pochodzenia Afrykańskiego. Ten rozwój i progresja gatunków ssaków określany jest jako środkowo plejstoceńska rewolucja i datowana jest na 1,2 – 0,6 mln lat temu. Wiąże się ona ze zmianami klimatu w kenozoiku. W ciągu ostatnich lat nastąpiły zmiany w sposobie rozumienia ewolucji wczesnych przedstawicieli gatunku homo. Początkowy paradygmat zakładał istnienie gatunku homo erectus, rozwijającego się przez cały plejstocen w różnych etapach i odmianach regionalnych doprowadzając do powstania gatunku homo sapiens, pokrewnego gatunkowi homo neanderthalensis. Nowy sposób rozumienia ewolucji przedstawiają poniższe punkty:

1. Coraz więcej danych pozwala stwierdzić, iż hominidy odpowiedzialne za pierwszy epizod dyfuzji Out of Africa nie były zaawansowane technologicznie i raczej przypominały formy wczesnych homininów wobec czego bliższe były homo habillis.

2. Datowania sugerują, że miało to miejsce ok. 2 – 1,5 mln lat temu.

3. Takson homo erectus jest charakterystyczny dla obszarów azjatyckich: Chiny, Jawa. A ich odpowiedników w Afryce – homo ergaster – należy traktować, jako odrębny gatunek, chociaż umownie używa się nazwy homo erectus sensu stricto i homo erectus sensu lato.

4. Poprzednio różne znaleziska kostne określano jako wariant homo erectus lub archaiczny homo sapiens (mylący taksonomicznie podmiot). Obecnie używa się nazw homo antecesor czy homo heidelbergensis.

5. W Europie możemy rozpoznać dwie fale emigracji pomiędzy końcem wczesnego i początkiem środkowego plejstocenu. Pierwsza fala kulturowa nawiązuje do tradycji otoczkowej druga do kultury aszelskiej.

6. Paleogenetyczne dane wskazują, że trajektoria europejskiej ewolucji w kierunku neandertalczyka oraz afrykańskie w kierunku człowieka współczesnego zjednoczyły się ok. 470 tys. lat temu. A nie, jak sądzono wcześniej, były dywergentne.

Półwysep Apeniński zajmuje strategiczne miejsce pomiędzy Afryką a Europą. Wzmożona aktywność tektoniczna i wulkaniczna przyczyniła się do wykształcenia różnorodnej fizjografii terenu. Powstało szerokie wybrzeże oraz dwa pasma górskie Alpy i Apeniny. Łańcuchy górskie stanowią istotną barierę ekologiczną sprzyjającą różnorodności biologicznej. Istnieją spore różnice klimatyczne pomiędzy terenami górskimi a południem kraju i Sycylią. Półwysep Apeniński charakteryzuje się różnorodną roślinnością w ciągu trwania całego czwartorzędu, występowaniem różnych stref klimatycznych i mozaiki geograficznej.

Przez ponad pół wieku za najstarsze znaleziska kostne z terenu Italii uważano szczątki wczesnych neandertalczyków z Saccopastore oraz Monte Cicreo. Dopiero w 1993 i 1994 roku odkryto ludzkie szczątki niedaleko Altamury i Ceprano powiązane ze środkowym i dolnym plejstocenem. Łącznie z koścmi z Gran Doliny w kompleksie stanowisk w Atapuerce, czaszka z Ceprano była najstarszym i najbardziej pewnym śladem pobytu człowieka nad Morzem Śródziemnym u schyłku dolnego plejstocenu. Nowy gatunek reprezentuje kilka fragmentów kości znalezionych na obszarze Campogrande niedaleko Ceprano, w Południowym regionie Lazio, 100 km na południowy – wschód od Rzymu. 13 marca 1994 zespół badawczy pod kierownictwem I. Biddittu znalazł ponad 50 fragmentów czaszki, podczas badań ratowniczych prowadzonych na obszarze budowy nowej drogi. A.G. Serge zasugerował stratygrafię opartą o poprzednią wiedzę geo-paleontologiczną i wydzielił warstwę: depozytów fluwio-koluwialnych (działalność wód płynących oraz przemieszczanie się zwietrzeliny w dół stoku) z sekwencjami warstw wulkanicznych, datowaną na późny okres dolnego i środkowy plejstocen. Oraz warstwę osadów jeziornych pozbawioną warstw wulkanicznych datowaną na 1 milion lat temu. Fragmenty czaszki zostały znalezione w niższej części warstwy górnej i początkowo sądzono iż, są starsze niż aszelskie stanowisko Fontana Ranuccio (460 tys.), prawdopodobnie starsze niż 700 tys. lat, w odniesieniu do ostatniej potwierdzonej aktywności wulkanicznej w tym regionie. Ewentualnie ich wiek można oszacować na 800 – 900 tys. lat temu. Archaiczne cechy czaszki oraz hipotetyczne daty pozwalają zestawić te znaleziska z przemysłem oldowajskim znanym z okolic Ceprano. Ponadto równie dobrze zaobserwowane są w regionie zjawiska związane z aszelienem. Aby lepiej zrozumieć stratygrafie osadów plejstoceńskich w Ceprano i zweryfikować założenia chronologiczne A.G. Segre’a, w 2001 roku podjęto interdyscyplinarne badania weryfikacyjne pod kierownictwem I. Biddittu. Wykazały one, że czaszkę można datować na ok. 400 tys. lat temu. Po rekonstrukcji polegającej na zespoleniu fragmentów czaszki uznano ją początkowo za gatunek homo erectus jednak badania wykazały, iż faktycznie posiada cechy bliskie afrykańskim formom homininów oraz cechy pozwalające porównywać go do homo heidelbergensis. Badana czaszka otrzymała nową nazwę: homo cepranensis.

Ponowne ustalenie wieku czaszki z Ceprano, powieksza różnicę między środkowo plejstoceńskimi znaleziskami z terenu Włoch a najstarszymi śladami ludzkiej obecności na półwyspie. Najstarsze zespoły zabytków reprezentowane są przez znaleziska z Pirro Nord, połączone z bogatą fauną wczesno plejstoceńską występującą na stanowisku (1,5 – 1,3 mln. lat temu). W Italii znajduję się więcej szczątków datowanych na pierwszą połowę środkowego plejstocenu czyli na 13 – 11 stadia izotopowe (500 – 350 tys. lat). W miejscowości Visogliano znaleziono dużych wymiarów górny przedtrzonowiec i fragment żuchwy. W Fontana Ranuccio znaleziono dwa siekacze i dwa zęby trzonowe, natomiast w Pofi w dolinie rzeki Sacco, fragment sklepienia czaszki oraz fragmenty szkieletu postkranialnego: fragment kości łokciowej i piszczelowej. W Notarchiroco w basenie Venosy znaleziono trzon kości udowej. Basen wypełniają osady rzeczne przedzielone materiałem wulkanicznym pochodzącym z erupcji wulkanu Monte Vulture w okresie od 730 – 132 tys. lat. Temu. Zasadniczo pozostałości ludzkiego szkieletu oraz narzędzia bifacjalne – głównie pięściaki o kształcie migdałowatym, łączy się z przemysłem aszelskim. Jednak nigdzie nie jest on tak wyraźny jak w Isernia La Pineta (środkowo plejstoceńska flora i fauna) – przemysł kamienny stanowiska w Isernia La Pineta jest mikrolityczny, co wynika z wielkości otoczaków dostępnych w jego okolicy. Do odbijania odłupków stosowano technikę twardego tłuka oraz łuszczniową. Fauna jest reprezentowana głównie przez bizona, ponadto odkryto szczątki nosorożców, koni, słoni oraz hipopotamów. Odwrotny magnetyzm warstw sugeruje datowanie na okres Matuyama czyli sprzed 740 tys. lat.

Hominidy o pokrewieństwie bliższym neandertalczyka możemy znaleźć w Italii z okresu środkowego plejstocenu, pomiędzy 350 – 125 tys. lat temu. Najbardziej charakterystyczne są szczątki kostne z Castel di Guido, niedaleko Rzymu: fragmenty kości udowej, szczęki, kości potylicznej i ciemieniowej oraz prawie cała kość skroniowa. Dla danego okresu najlepiej pasuje określenie mozaiki ewolucyjnej ponieważ, obserwowalne cechy morfologiczne miały charakter miejscowy i nie ciągły. Taki schemat zadokumentowany został w Cassal de’Pazzi, gdzie w pradolinie rzeki Aniene odkryto pozostałości fauny, zabytki krzemienne oraz fragment czaszki. Podobne znaleziska uzupełniane są przez nieokreślone fragmenty kości z Grotta del Principe, ząb trzonowy i kość stępu z Grotta del Poggio oraz ślady stóp ludzkich o długości 24 cm, odciśnięte w pyle wulkanicznym na zboczu wulkanu Roccamonfina i datowane na ok. 350 tys. lat temu. W 1993 roku grupa speleologów dokonała odkrycia prawie kompletnego szkieletu człowieka o cechach archaicznych i pochodnych do neandertalczyka. W jaskini w rejonie La Murgia, blisko Altamury w Pugli. Badania tafonomiczne wykazały, że wystąpiło jedynie niewielkie przemieszczenie szkieletu względem miejsca jego depozycji. Czaszka była pozbawiona prognatyzmu i wydatnych wałów nadoczodołowych. Wiek tego szkieletu wciąż nie jest ustalony.